Cadw’r Workies yn fyw.

Beth yw’r lle hwn

Clwb a anwyd yn y frwydr

Pan ddechreuodd gwaith ar Lofa’r Mynydd Mawr yn 1887, doedd y Tymbl fawr mwy na thafarn ac ychydig o ffermydd. O fewn degawd roedd y pentref wedi dyblu: tai newydd stryd ar ôl stryd, chwe chant o ddynion o dan y ddaear, ac un dafarn oedd yn methu ymdopi. Felly yn 1893 cafodd y glowyr eu clwb eu hunain: neuadd mor fawreddog, ar gost o tua £3,000, nes bod hen aelodau’n rhyfeddu bod neb wedi mentro ei hadeiladu mewn lle mor fach. Fel y dywedodd y glöwr Wilf Timbrell, y prawf oedd yr haen o “ddiemwntau du” o dan Graig-y-Lletty. Cododd y clwb yn union gyferbyn â giatiau’r pwll.

Treuliodd y sefydliad y pymtheg mlynedd nesaf yn ceisio’i dagu. Yn 1896, daeth dau swyddog Cyllid y Wlad i aros yn y pentref, talu swllt wrth y drws a phrynu diod — ac aeth rheolwr y clwb gerbron Llys yr Heddlu Llanelli. Gwrthwynebodd bragdai cystadleuol geisiadau trwydded 1908 a 1909, a gwrthododd yr ynadon nhw er gwaethaf deiseb gan y ficer, y curad, y gweinidog gyda’r Bedyddwyr a swyddogion y pwll. Daliodd y clwb ati: bron i dri chant o aelodau, cyfrifon iach a dim un gŵyn yn ei erbyn. A phan oedd angen dŵr ar gapel Bethel ar gyfer bedyddiadau, y clwb roddodd e.

Doedd y papurau ddim yn hoff o’r lle chwaith. Cafodd streic fawr y Tymbl yn 1893 — blwyddyn agor y clwb — ei hatal gan filwyr. Wnaeth y Western Mail ddim gadael i’r pentref anghofio: hyd yn oed yn 1906 roedd yn disgrifio nos Sadwrn yma fel “another wild orgy of lawlessness”. Glowyr oedd y dynion hynny, yn talu ceiniog yr wythnos i’r ysgolfeistr am yr addysg gaent, ac yn llenwi’r clwb hyd at y porth ar nosweithiau cyflog. Dynion caled, gwaith caled, ac un neuadd iddyn nhw eu hunain.

Glo dalodd am y cyfan, a thalodd y pentref yn ddrud am y glo. Y Mynydd Mawr oedd â’r record ddiogelwch waethaf yng Nghwm Gwendraeth: daeth chwe deg un o ddynion byth adref. Un oedd William Owen John o Park View, a oroesodd bedair blynedd yn Gallipoli ac ar Ffrynt y Gorllewin, mynd yn ôl o dan y ddaear, a chael ei ladd ar ei ail ddiwrnod. Yn y clwb hwn cafwyd te ar ôl yr angladdau hynny. Yma hefyd oedd y llwncdestunau priodas, y bedyddiadau a’r croeso adref ers hynny.

Caeodd y pwll yn 1962. Daliodd y clwb ati. Am 133 o flynyddoedd dyma ble mae’r Tymbl yn cwrdd: cartref Clwb Rygbi’r Tymbl — y Magpies, du a gwyn fel yr aderyn ar y dudalen — gyda Lolfa’r Llewod wedi’i henwi ar ôl y tri Llew Prydeinig a Gwyddelig a ddaeth o’r un pentref. Y clwb pêl-droed. Snwcer o safon, yn y pentref a fagodd bencampwr amatur y byd ddwywaith. Parti’r Nadolig, y bedydd ar ôl y capel a’r te ar ôl yr angladd. Gofynnwch i unrhyw un yn y Tymbl — mae atgof gyda nhw yn yr ystafell yna.

133 o flynyddoedd o frwydro — yr ynadon, y bragdai, y streiciau, y llwch, cau’r pwll — a goroesodd y Workies y cyfan. Byddai’n beth rhyfedd gadael i gyfriflen banc orffen yr hyn na allodd y cyfan yna ei wneud.

Sefydliad cymunedol yw’r Workies, ond nid yw cariad at le yr un peth â pherchnogaeth gyfreithiol. Mae teitl y Gofrestrfa Tir yn enwi pedwar unigolyn ac yn cofnodi arwystl banc. Ein nod yw cadw’r adeilad yn gwasanaethu’r gymuned drwy strwythur tryloyw sy’n gallu talu’i ffordd. Mae perchnogaeth gymunedol ddemocrataidd yn un ffordd ymlaen, nid canlyniad sydd wedi’i sicrhau. Dyn ni’n trefnu nawr i roi llais i’r pentref yn yr hyn sy’n digwydd nesaf.

Y peint cyntaf a’r ffarwel olaf —
mae’r Workies wedi bod yno drwy’r cyfan.

1. 1887Dechrau gwaith ar Lofa’r Mynydd Mawr; mae’r Tymbl yn tyfu o amgylch y pwll
2. 1893Milwyr yn atal terfysgoedd y streic — a’r un flwyddyn mae’r glowyr yn cael eu clwb, neuadd enfawr gyferbyn â giatiau’r pwll
3. 1896Cynllwyn gan Gyllid y Wlad yn dod â rheolwr y clwb i’r llys am weini diod. Mae’r clwb yn goroesi
4. 1897Sefydlu Clwb Rygbi’r Tymbl i weithwyr y pwll — y Magpies, du a gwyn
5. 1908Bragdai cystadleuol yn gwrthwynebu trwydded y clwb gerbron ynadon Llanelli, ddwywaith. Mae’r clwb yn goroesi
6. 1962Cau’r pwll ar ôl colli 61 o fywydau’r pentref. Mae’r clwb yn parhau fel ystafell fyw’r gymuned
7. 1966Ychwanegu’r ystafell gyngerdd fawr — yr un ystafell fawr dyn ni’n ei hachub heddiw
8. Awst 2026Aelodau’r Workies yn pleidleisio i roi cyfle i’r Gymdeithas Budd Cymunedol newydd brynu’r adeilad
9. 2 Medi 2026Cofrestru Tumble Workies Community Club Limited yn Gymdeithas Budd Cymunedol — rhif FCA 9847
10. NawrMae’r arwerthiant ar 10 Medi wedi symud i 15 Hydref, gan roi amser i’r gymdeithas gyflwyno cynnig prynu ffurfiol drwy’r cyfreithwyr

Manylion hanesyddol, gyda diolch, o hanes y Tymbl gan Jeff Alexander. Tynnwyd llun sylfaenwyr y clwb ar ei risiau yn y 1890au. Mae eu stori’n un rheswm pam mae’r adeilad yn dal i gyfrif.

Y wasg a’r cyfryngau

Yn adrodd ar y stori?

Mae sylw a chyfweliadau wedi dechrau, ond mae llawer mwy i’w ddweud. Gallwn drefnu cyfweliad gyda Scott Flear, cefnogwyr lleol a theuluoedd y glowyr a adeiladodd y neuadd. Rhaid trefnu mynediad i’r clwb neu gyfweliadau gyda’i bwyllgor ar wahân gyda nhw.

Y clwb

Clwb Gweithwyr y Mynydd Mawr — “y Workies” — 1 Heol y Neuadd, Y Tymbl, Sir Gaerfyrddin SA14 6ER

Sefydlu

1893, wedi’i adeiladu a’i ariannu gan lowyr Glofa’r Mynydd Mawr, yn union gyferbyn â’r pwll

Y sefyllfa gyfreithiol

Y darpar brynwr yw Tumble Workies Community Club Limited, Cymdeithas Budd Cymunedol anelusennol gofrestredig gyda’r FCA a chlo asedau statudol. Cofrestrwyd ar 2 Medi 2026 dan rif 9847. Nid yw cyllid y pryniant wedi’i gymeradwyo eto.

Y gwerthiant

Mae’r manylion ar gyfer yr arwerthiant gwreiddiol ar 10 Medi wedi dyddio. Symudodd yr arwerthiant i 15 Hydref 2026, gan roi amser i’r gymdeithas gyflwyno cynnig ffurfiol drwy’r cyfreithwyr. Mae unrhyw bryniant yn amodol ar brisiad, cyllid, gwaith cyfreithiol a gwiriadau priodol.

Yr ymgyrch

Wedi’i dechrau a’i chydlynu gan Scott Flear gyda gwirfoddolwyr lleol, yn annibynnol ar bwyllgor y clwb. Cyrhaeddodd yr ymgyrch ei charreg filltir gyntaf o £2,500 y mis erbyn 1 Medi ac mae’n gweithio tuag at £5,000 y mis.

Yr onglau

Pentref lle mae 57% yn siarad Cymraeg; tri Llew Prydeinig a Gwyddelig o un clwb rygbi pentref sy’n galw’r Workies yn gartref; neuadd a oroesodd gynllwyn Cyllid y Wlad yn 1896 a brwydr bymtheg mlynedd am drwyddedu; pentref roedd y Western Mail yn dal i’w wawdio yn 1906; pwll a gymerodd 61 o fywydau, gyda’r te angladd yn cael ei weini yma; a’r drafodaeth am Hawl Gymunedol i Brynu — mae’r clwb hwn yn dangos pam mae’n bwysig

Cysylltu

E-bostio tîm y wasg · 07000 000000

Pecyn i’r wasg

Datganiad llawn, ffeithiau a deunyddiau i’w lawrlwytho →

Y cynllun gwaith

Ble mae’r ymgyrch arni, yn onest

Mae rhoddion yn un rhan o waith llawer mwy. Mae’r cynllun yn edrych ar bob ffordd gredadwy o achub y lle. Mae’r opsiwn prynu cymunedol wedi’i ddatblygu’n fanwl gan fod angen y mwyaf o baratoi: corff cyfreithiol newydd, pecyn cyfreithiol yr arwerthiant, prisiad ac arolwg, cynllun rhedeg hyfyw a phecyn cyllido.

Dyma’r cynllun yn ôl yr hyn dyn ni’n ei wybod heddiw. Bydd yn newid wrth i ddogfennau wedi’u gwirio a chyngor proffesiynol gyrraedd.

Darllen yr opsiynau a’r cynllun →